Trang chủ Nhận Thức Hối tiếc: Tốt hay Xấu?

Hối tiếc: Tốt hay Xấu?

1261
0
Chia sẻ
Liệu hối tiếc có giúp ích gì cho chúng ta không?

Soren Kierkegaard phát biểu rằng:

“Tôi hiểu rất rõ ràng rằng, có hai tình huống có thể xảy ra – là bạn có thể làm hoặc không làm điều đó. Quan hiểm của tôi cũng là lời khuyên chân thành dành cho bạn đó chính là: dù bạn làm hay không làm – bạn sẽ đều cảm thấy hối tiếc”.

Hầu hết mọi người đều nuối tiếc về điều gì đó trong cuộc đời mình, đặc biệt là những người đang cận kề với cái chết. Có nhiều ý kiến trái chiều về vấn đề rằng liệu hối tiếc có phục vụ cho một mục đích và sự lành mạnh hay không.
Có thể không có sự hối hận hay không? Và sự hối tiếc nào mạnh mẽ hơn? những sai lầm chúng ta đã thực hiện hay những điều chúng ta đã không làm?

HỐI TIẾC LÀ GÌ?

Hối tiếc được định nghĩa như sau: đó là cảm giác khi bạn buồn, ân hận hoặc thất vọng về những điều mình đã làm hoặc những điều mình đã bỏ lỡ. Có thể, bạn nuối tiếc và đau buồn về một sự việc, hành động hay một quyết định nào đó.

Janet Landman, tác giả của cuốn sách Regret: Persistence of the Possible (tạm dịch: Hối tiếc: sự tồn tại lâu bền của những cơ hội), định nghĩa hối tiếc như “một trạng thái cảm xúc và nhận thức ít nhiều có phần đau đớn và cảm thấy có lỗi về những cơ hội đã vụt mất, những giới hạn, mất mát, sai phạm, thiếu sót hoặc lỗi lầm.
Đó là trải nghiệm của những cảm xúc lý trí (reasoned-emotion). Điều khiến bạn ân hận có thể là những tội lỗi bạn đã phạm phải hoặc những điều bạn đã bỏ lỡ mà lẽ ra bạn nên thực hiện; sự hối hận có thể nằm trong khoảng dao động từ tự nguyện đến không thể kiểm soát được và bất chợt; nó cũng có thể được thực hiện hoàn toàn bởi tinh thần tự giác của bạn hoặc của nhóm; cũng có thể là những điều trái với pháp luật hoặc đạo đức hay chỉ là những điều rất bình thường.”

Thế nên, một số nghiên cứu đưa ra định nghĩa mới với sự phân biệt giữa hành động và không hành động. Dữ liệu cho thấy rằng những người hối hận về điều chưa làm (không hành động) bị ảnh hưởng nhiều hơn là người hối hận về việc mình đã làm (hành động). Thêm vào đó, hối hận về hành động thường liên quan đến quyết định bạn đã đưa ra ở một thời điểm lựa chọn cụ thể; trong khi đó, trường hợp còn lại (hối hận về không hành động) thường là kết quả của các mảnh ghép mập mờ, được tích tụ dần theo thời gian.

Thomas Giloviqh và Vitoria Husted Medvec tranh luận trong bài nghiên cứu của mình rằng hối hận mang tính chất tạm thời và họ cũng ghi nhận tầm quan trọng của các quá trình tâm lý giúp giảm sự hối tiếc của hành động và thúc đẩy sự hối tiếc của việc không hành động theo thời gian; nghiên cứu cũng cho thấy mức độ ảnh hưởng của các quá trình nhận thức đối với sự khác biệt trên.

Giloviqh và Medvec đưa ra các kết luận sau:
– Cần nhiều hành động bù đắp hơn để cải thiện những hành động đánh tiếc.
– Thời gian trôi qua để lại nhiều hồi tưởng và khiến người ta tin rằng việc đánh mất cơ hội thực hiện một điều gì đó là không thể chấp nhận được.
– Hệ quả của những hành động đáng tiếc thường có giới hạn; nhưng hệ quả của việc không hành động thường bất tận, xét về mặt tâm lý.
– Bạn sẽ cảm thấy hối tiếc lâu hơn về những điều mình bỏ lỡ hơn là nhớ đến việc mình đã thực hiện.

Một số người tranh luận rằng chúng ta không nên hối tiếc điều gì bởi nếu được sinh ra một lần nữa, chúng ta cũng sẽ làm những điều tương tự. Giloviqh và Medvec lại cho rằng rất khó để tin vào quan điểm này dù họ không mấy nghi ngờ tính chân thật của nó. Thứ nhất, để sống một cuộc đời trọn vẹn, không chút hối tiếc là một việc vô cùng khó khăn hoặc người đó đã không chân thật khi nhìn nhận về cuộc đời mình. Nếu lỗi lầm chúng ta phạm phải gây hại cho người khác, cho xã hội hoặc môi trường, chúng ta nên cảm thấy ân hận và hối tiếc. Đồng thời, ta nên nhận thức rằng mình có thể đưa ra những lựa chọn khác để giảm nhẹ hậu quả. Tương tự như thế, khi việc chần chừ, không hành động dẫn đến những kết quả tiêu cực thì hối hận và suy nghĩ lại về lựa chọn của mình là điều hiển nhiên.

Những nghiên cứu khác cho thấy chúng ta hối hận về lỗi lầm của mình trong thời gian khá ngắn, khoảng 2 tuần. Tuy nhiên, nỗi tiếc nuối về những việc mình không làm hoặc về một cơ hội vụt mất thường kéo dài suốt nhiều năm trời.

NHỮNG ĐIỀU HỐI TIẾC PHỔ BIẾN NHẤT

Trong nhiều nghiên cứu về những người đang sắp chết, người ta nhận thấy có những trường hợp giống nhau. Ví dụ, Bonnie Ware, y tá chăm sóc sức khoẻ cuối đời (palliative care nurse) và là tác giả của cuốn sách The Top Five Regrets of Dying (tạm dịch: năm hối tiếc lớn nhất khi cận kề cái chết), nói rằng những điều hối tiếc sau là phổ biến nhất trong các bệnh nhân của cô ấy:

1. “Ước gì tôi đã can đảm sống theo đúng ý mình, chứ không phải một cuộc đời theo mong muốn của người khác.” Rất nhiều người đã sống dựa theo xã hội, bạn bè hoặc gia đình và nghĩ rằng họ nên sống như vậy, để rồi đến cuối cùng họ nhận ra rằng đó không phải cuộc sống mà họ mong muốn. Bên cạnh sự nuối tiếc là một khát vọng không thể thốt thành lời: phải chi mình tìm được mục đích sống và theo đuổi nó sớm hơn.

2. “Ước gì tôi đã không làm việc cật lực đến thế.” Chắc hẳn chúng ta đều đã nghe đến việc: không ai đang hấp hối mà nói rằng họ muốn làm việc nhiều hơn thế nữa. Thông thường, những người sắp sửa ra đi đều mong muốn họ có thể dành nhiều thời gian hơn bên gia đình và bạn bè, thay vì công việc.

3. “Ước gì tôi đã can đảm bày tỏ cảm xúc của mình.” Mặc dù văn hoá và tính cách của con người thường khác nhau và đa dạng về hình thức bày tỏ tình cảm, nhưng trí tuệ cảm xúc (emotional intelligence) đóng vai trò thiết yếu, ảnh hưởng rõ rệt đến sức khoẻ tinh thần và thể lực.

4. “Ước gì tôi đã giữ liên lạc với bạn bè.” Khi chúng ta trưởng thành, tình bạn cũng dần thay đổi. Bạn bè dần mất liên lạc với nhau và chúng ta cũng tất bận với cuộc sống riêng đến nỗi quên mất việc duy trì và nuôi dưỡng tình bạn. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy rằng tình bạn ngày càng khắng khít và bền chặt theo thời gian, và quan trọng hơn cả các mối quan hệ gia đình.

5. “Ước gì tôi cho phép bản thân mình tận hưởng hạnh phúc nhiều hơn.” Cuộc sống luôn không ngừng xoay quanh bộn bề các mối bận tâm về hoạt động, mục tiêu, lối sống và việc sở hữu vật chất. Và cũng có những khi chúng ta không có thời gian để thật sự nhìn nhận và suy ngẫm về hạnh phúc lâu dài và ý nghĩa của cuộc đời mình.

Sợi chỉ xuyên suốt nối liền năm điều hối tiếc trên chính là sự bỏ lỡ (điều họ đã không làm), khác với sự sai phạm (điều bạn đã làm và hối tiếc về nó).

Neal Roese công bố công trình nghiên cứu về vấn đề này và đưa ra kết luận về những điều hối tiếc phổ biến như sau:
– Mối tình đã đánh mất.
– Các mối quan hệ gia đình.
– Sự giáo dục không đầy đủ.
– Sự thất vọng về công việc.
– Nỗi lo tài chính.
– Vấn đề nuôi dạy con cái.
– Sức khoẻ cá nhân.
– Tình bạn.

Roese cũng lưu ý rằng, phụ nữ thường hối hận nhiều về vấn đề tình cảm; trong khi đó, đàn ông hối hận nhiều về công việc. Ông cũng kết luận rằng hối tiếc là sự cân bằng giữa những điều mình bỏ lỡ và những điều sai phạm mình đã làm.

Những nghiên cứu khác cũng đưa ra những điều hối tiếc phổ biến như sau:
• “Ước gì tôi liều lĩnh hơn.”
• “Ước gì tôi đã tiếp xúc và đem đến cảm hứng cho nhiều người hơn.”
• “Ước gì tôi ít quan tâm đến suy nghĩ của người khác về bản thân mình hơn.”
• “Ước gì tôi đừng lo lắng nhiều thứ như thế.”
• “Ước gì tôi chỉ sống cho thực tại.”
• “Ước gì tôi đã không xem thường cuộc sống này.”
• “Ước gì tôi dám đứng lên và chống lại bạo lực trong học đường cũng như trong đời sống.”
• “Ước gì tôi có thể bỏ qua mọi oán hận xưa đối với gia đình và bạn bè.”
• “Ước gì tôi tin tưởng trực giác của mình hơn.”
• “Tôi hối hận vì khi xưa đã chọn nhầm bạn.”

CHÚNG TA CÓ NÊN LOẠI BỎ HOẶC GIẢM THIỂU SỰ NUỐI TIẾC?

Câu trả lời phụ thuộc vào từng trường hợp: liệu rằng bạn hối tiếc về việc mình đã làm hay về việc mình đã bỏ lỡ. Hối hận về cách hành xử hoặc hành động trong quá khứ mà có gây hại cho người khác là một điều lành mạnh nếu chúng ta chấp nhận chịu trách nhiệm cho việc làm ấy hoặc nếu có thể, chúng ta chấp nhận bù đắp cho những thiệt hại mình đã gây ra. Trong trường hợp đó, chúng ta đang sống vì thực tại, chứ không phải bị mắc kẹt ở quá khứ. Trong cuốn sách Make Peace with Your Mind: How Mindfulness and Compassion Can Free You from Your Inner Critic, Mark Coleman nói rằng chúng ta thúc đẩy sự hối hận, nuối tiếc của mình bằng cách thoả mãn giọng nói chỉ trích bên trong chúng ta (inner critic) hoặc bằng những suy nghĩ “không đủ”, “không đủ tốt”, hoặc “quá nhiều”. Tất cả chúng đều là những phán xét và chỉ trích của mỗi người dành cho chính mình.

Blogger, tiến sĩ Melanie Greenberg tranh luận rằng “Hình phạt của sự hối hận có thể giúp chúng ta tập trung nhìn lại và đưa ra hành động đúng đắn hoặc tìm kiếm một lối đi mới. Tuy nhiên, nếu khả năng thay đổi tình hình càng ít thì sự nuối tiếc sẽ càng dễ biến thành sự nghiền ngẫm lặp đi lặp lại và căng thẳng lâu dài, huỷ hoại tâm hồn và thể xác của chúng ta.
Chắc chắn rằng, việc không ngừng hối tiếc về những việc mình đã làm cũng ảnh hưởng xấu đến tâm lý con người. Greenberg nói rằng “Hối tiếc gây ra tác hại đến tâm hồn và cơ thể khi nó trở thành sự nghiền ngẫm và chỉ trích bản thân mình một cách vô vọng, nó tách biệt chúng ta với cuộc sống thực tại. Những suy nghĩ tiêu cực về bản thân mình lặp đi lặp lại như vậy là dấu hiệu của bệnh trầm cảm và có thể là nguyên nhân của các vấn đề tâm lý khác.”

Neal Roese cho rằng hối hận được đánh giá là quá trình hữu ích vì nó thúc đẩy những hành động tích cực hơn. Trong nghiên cứu của mình, ông cho thấy rằng cùng với nhiều yếu tố khác, hối hận giúp con người tránh những hành động tiêu cực trong tương lai và thấu hiểu nhiều hơn.

Hối tiếc thường đi kèm với các nỗi đau về tình cảm và tâm lý. Nghiên cứu dường như chỉ ra rằng con người sẵn sàng giải quyết những nỗi niềm về việc mình đã làm hơn là những việc mình đã vụt mất. Hối tiếc về những cơ hội đã qua, về những quyết định hoặc lựa chọn đã bỏ lỡ thường khác, so với nỗi hối tiếc về sai phạm của mình, phần vì dường như không có mối quan hệ nhân quả giữa việc mình không thực hiện và hậu quả nó để lại cho bản thân bạn và những người xung quanh. Tuy nhiên, như đã được đề cập, loại tiếc nuối này thường kéo dài khá lâu và bền bỉ, nếu nó không quá mãnh liệt. Thông thường, những người ôm nỗi nuối tiếc đó, về những việc mình đã không làm, nghĩ rằng họ sẽ làm khác đi nếu hoàn cảnh đó lặp lại và được lựa chọn hoặc quyết định một lần nữa. Nhưng, đó là điều phi logic. Thứ nhất, chúng ta không thể quay ngược thời gian và sống lại quá khứ. Thứ hai, nếu tình huống tương tự xuất hiện trong tương lai, nó sẽ không thể hoàn toàn giống với tình huống bạn đã gặp trong quá khứ bởi vì có quá nhiều biến số để có thể tái hiện một cách chính xác. Cuối cùng, sự ám ảnh về việc mình đã bỏ lỡ có thể là do bạn áp dụng lăng kính hiện thực vào sự việc trong quá khứ và đó là điều không thể. Chúng ta thường đưa ra lựa chọn và quyết định trong khoảng thời gian nhất định. Và việc tập trung giải quyết hệ quả của những lựa chọn và quyết định đó cũng không kém phần quan trọng.

Bên cạnh vài phương pháp tâm lý trị liệu nhận thức, thiền chánh niệm (mindfulness) có thể là một cách hữu ích để đối mặt với sự hối tiếc về việc không hành động. Cụ thể hơn, chánh niệm nhấn mạnh tới cuộc sống hiện tại, thay vì lo lắng quá nhiều về quá khứ hoặc tương lai. Thứ hai, nó dạy chúng ta chấp nhận cảm giác và cảm xúc của mình, mà không dằn vặt, đau khổ về chúng hoặc ngăn chặn và trốn tránh chúng.
Việc chấp nhận rằng chúng ta cũng có những điều hối tiếc trong cuộc sống nhưng không để nó lấn át trạng thái cảm xúc của mình là rất quan trọng.
Và cuối cùng, không gắn bó nhiều với sự vật, sự việc, con người hay các lựa chọn, quyết định và xem đó tựa đám mây, ngọn gió thoảng qua đời mình sẽ giúp chúng ta có cách nhìn tích cực, lành mạnh hơn.

Quan trọng hơn hết, cuộc đời đơn giản là vậy, không giống như mong muốn của chúng ta, giống như thầy dạy tôi nói rằng: “Cuộc đời đơn giản là chính nó, chẳng có gì khác hơn nữa”.

 

Tác giả: Ray Williams
Nguồn: Regrets in life: a good or bad thing?, psychologytoday.com
Dịch: Kim An
Biên tập: Mỹ Hạnh

Facebook Comments

BÌNH LUẬN