Chia sẻ

Nếu bạn đã từng biết đến những thuật ngữ như là Tư duy phê phán (Critical thinking), hay tư duy sáng tạo, tư duy logic, tư duy trừu tượng…Bạn luôn tin vào khoa học và những luận cứ chắc chắn của nó, thế nhưng đôi khi Khoa học lại khởi nguồn từ những điều kì diệu.

Lúc này, có lẽ một thuật ngữ mới và cũng là một lối tư duy mới bạn cần biết, đó là Tư duy ma thuật (hay là tư duy huyền bí, magical thinking). Khi đi khám phá loạt bài này, chúng ta sẽ lần lượt khám phá sự huyền bí của mọi thứ: niềm tin, sự nguyền rủa, sự may mắn, nghiệp báo thông qua những khám phá của các nhà khoa học.

Bạn có thể tự đặt cho mình những câu hỏi như: liệu rằng, thế giới có hữu tri hay không? Từng nhánh cây ngọn cỏ có linh hồn hay không?

Magical thinking 

Ngay cả những người đa nghi nhất cũng ủng hộ những ý tưởng về cấu trúc vũ trụ – và đôi lúc họ cố gắng để kiểm soát nó. 

Dù đã qua đời nhiều năm nhưng John Lennon vẫn tiếp tục chuyến lưu diễn của mình. Giữa muôn vàn địa điểm, ông viếng thăm thành phố Oklahoma, Waco, New Orleans, trường Đại học Bách khoa Virginia và những nơi xảy ra thảm cảnh khác nhằm lan toả thông điệp hoà bình và tình yêu. Có thể bạn không nhận ra Lennon bởi ông ấy xuất hiện trong bộ dạng đầy thẹo và khói bụi tro tàn. Nhưng, chỉ cần lắng nghe, bạn có thể chắc chắn John Lennon đang ở đây.

Trong cuộc hành trình ấy, John Lennon hoá thành “chiếc đàn piano”, chính cây đàn mà ông sáng tác bài “Imagine”. Caronline True, người tổ chức chuyến lưu diễn và là đồng nghiệp của ca sĩ George Micheal (chủ sở hữu Steinway), chia sẻ: “Nó thể hiện tinh thần, niềm tin và những gì mà ông ấy đã theo đuổi suốt nhiều năm.” Những dây đàn nhung đầy tự do ấy, ai cũng có thể chạm vào chúng hoặc chơi các bản nhạc. Theo Libra LaGrone, nạn nhân của cơn bão Katrina, “Nó khiến tôi cảm giác như được ngủ trong chiếc áo ấm của ông tôi mỗi đêm. Gần gũi, tuyệt đẹp và chỉ dành cho riêng tôi.”

True bày tỏ, “Tôi chưa từng đi đâu mà nói rằng đây là cây đàn ma thuật, có thể giúp bạn chữa lành bệnh”. Nhưng cô ấy liên tục chứng khiến cả những người đa nghi nhất cũng thích thú với trải nghiệm này – thậm chí ở Virginia, nơi diễn ra cuộc thảm sát chỉ một tháng trước khi cây đàn được đưa đến. True chia sẻ: “Tôi không biết rằng vật thể vô tri vô giác kia lại có thể giúp mọi người nhiều đến thế.”

Có thể bạn không phải là người hâm mộ nhóm The Beatles. Và thậm chí bạn ghét cả hoà bình và tình yêu. Nhưng bạn nóng lòng tìm kiếm ý nghĩa của cuộc đời, một xu hướng khiến bạn ít quyền kiểm soát tư tưởng của mình hơn là bạn nghĩ. Ngay cả khi bạn là người vô thần, đi dưới những cái thang (được cho là điềm xấu) và nói rằng “New Age” (phong trào tâm linh New Age) như “sewage” (nước thải), thì bạn vẫn tin vào ma thuật.

Lối tư duy huyền bí xuất hiện khắp mọi nơi. Những tư tưởng vô lý như (Ông già Noel) được truyền từ đời này sang đời khác, và đến đời của chúng ta. Nhưng bản thân chúng ta vẫn tự tìm những tư tưởng khác cho riêng mình.

Để sinh tồn, con người cần nhận biết các dấu hiệu, quy luật. Ví dụ như đêm nối tiếp ngày hay những trái mọng màu nào sẽ không tốt cho cơ thể. Và cũng bởi vì bỏ qua những điều hiển nhiên sẽ ảnh hưởng nhiều hơn là tưởng tượng những điều không thật, cho nên khả năng liên kết ngầm của con người được điều chỉnh ở mức độ cao. Không ai nói với Wade Boggs rằng ăn thịt gà trước mỗi trận đấu sẽ giúp ổn định khả năng đánh bóng của mình. Đó là suy nghĩ của riêng ông và không ai có thể tranh cãi với những thành tích ông ấy đạt được. Chúng ta tìm kiếm dấu hiệu, quy luật bởi vì chúng ta ghét những điều bất ngờ và yêu thích cảm giác kiểm soát mọi việc.

Sự căng thẳng về cảm xúc và những sự việc liên quan trực tiếp đến bản thân mình ảnh hưởng mạnh mẽ và đưa chúng ta đến khuynh hướng suy luận dựa trên ma thuật. Nhà tâm lý học Eugene Subbotsky (Đại học Lancaster) kể lại một câu chuyện minh hoạ. Ông hồi tưởng: “Khi đó, ở Moscow, tôi và con trai đang đi bộ qua một dãy nhà bỏ trống.” Một chiếc xe đậu gần đó bất thình lình chuyển động, nó chuyển hướng về phía họ và rồi đâm thẳng vào chiếc cổng sắt cách họ chỉ vài cm. Ông cho rằng: “Chúng tôi thoát chết chỉ trong gang tấc và tôi luôn cảm thấy thật thần kỳ. Mặc dù tôi thuộc tuýp người lý tính, tôi là một nhà khoa học và tôi đang nghiên cứu về hiện tượng này nhưng có những điều xảy ra mà chúng ta không thể giải thích rõ ràng. Nhiều khi tôi cảm giác rằng có ai đó hoặc điều gì đó đang dẫn lối cuộc đời và giúp đỡ tôi.” (Nếu là tôi, tôi sẽ nghĩ rằng có cái gì đó đang cố gắng giết tôi.)

Nhà tâm lý học Carol Nemeroff nói rằng: “Có rất nhiều tầng tư tưởng. Và khi liên quan đến sức mạnh thần bí, nhiều người trả lời rằng ‘Nhìn chung tôi không tin nhưng phần nào đó trong tôi vẫn tin điều đó.’” Khi đối mặt với một việc, linh cảm mách bảo họ cần làm thế này và rồi họ bảo thật nực cười khi nghe theo linh tính của mình, nhưng rồi họ cũng làm theo đấy thôi. Những lần khác, họ kết hợp cả sự mê tín vào thế giới quan của mình, bên cạnh những lý giải khác. Susan Gelman, nhà tâm lý học (Đại học Michigan), nói rằng: “Ví dụ, Thượng đế ban cho bạn một người yêu bị nhiễm HIV, nhưng sinh học đã khiến bạn bị nhiễm căn bệnh ấy từ tinh trùng của anh ấy.”

Thông thường, chúng ta không nhận thấy những suy nghĩ điên rồ ấy của mình. Phát hiện ra quan hệ nhân quả trong các sự việc trùng hợp chỉ xảy ra khi chúng ta có thời gian suy nghĩ về chúng, những điều đi sai với kế hoạch thường được nhận định cảm tính hơn là lý tính. Brian Scholl, giám đốc Phòng thí nghiệm Tri giác và Nhận thức của trường Đại học Yale (Yale’s Perception and Cognition Laboratory), quan sát thấy rằng: “Hãy xét tình huống khi bạn bấm còi xe và cùng lúc đó, đèn đường tắt. Có thể chưa một phút giây nào bạn nghĩ rằng tiếng còi xe của mình làm đèn đường tắt nhưng bạn sẽ không thể cưỡng lại mà thừa nhận mối quan hệ nhân quả ở đây.” Thật ra, sự háo hức, mong chờ quá độ của chúng ta là nguyên nhân hình thành các suy nghĩ, hình ảnh mê tín một cách chi tiết hơn. Và hoá ra, dù bạn cho rằng mình lý tính nhiều đến mức nào thì khi tỏ quá nhiều thái độ đối với linh cảm của mình, bạn khó lòng phóng phi tiêu trúng vào hình của một đứa trẻ. Trong nhiều trường hợp, con người đánh đồng hình ảnh với hiện thực. Ngay cả mục tiêu của chúng ta cũng sẽ bị trực giác đánh bại.

  1. Điều gì cũng có thể trở nên thiêng liêng. 

Đối với một số người, cây đàn piano của John Lennon rất thiêng liêng. Hầu hết những người đã lập gia đình cho rằng nhẫn cưới của họ rất thiêng liêng. Những đứa trẻ không biết gì về sự thiêng liêng cũng oà khóc vì chiếc chăn yêu dấu của mình bị mất. Việc đầu tư cá nhân vào các đồ vật vô tri vô giác có thể được gọi là sự đa cảm, uỷ mị, nhưng nó có thể là gì nữa nếu không phải là những niềm tin thần bí? Có một ý nghĩa vô hình chứa đựng trong những thứ đồ vật kia, đó chính là bản chất. Nhẫn cưới hay chiếc mềm ấu thơ có thể được thay thế bằng một chiếc nhẫn hoặc một cái mềm khác nhưng bản chất của chúng thì không thể thay thế được.

Yếu tố giúp một vật trở nên đặc biệt không phải vẻ bề ngoài của nó mà là ý nghĩa lịch sử riêng biệt của nó. Và yếu tố khiến bạn trân trọng giá trị bản chất của nó xuất hiện từ rất sớm, dù yếu tố đó là gì đi chăng nữa. Nhà tâm lý học Bruce Hood (Đại học Bristol) và Paul Bloom (Đại học Yale) thuyết phục những đứa trẻ trong khoảng từ 3 đến 6 tuổi rằng họ đã chế tạo một “máy tái bản”. Lũ trẻ thích thú đem bản sao của các kim loại quý giá được sản xuất từ chiếc máy kia về nhà, nhưng đối với chiếc muỗng của Nữ hoàng Elizabeth II, chúng lại muốn có được bản gốc.

Trong nhiều trường hợp, giá trị của món đồ đến từ người sở hữu, sử dụng hoặc chỉ đơn thuần là người chạm vào nó, đây là ví dụ của “sự lan truyền ma thuật.” Trong một nghiên cứu, 80% sinh viên cho rằng khi mặc một trong những chiếc áo len của ông Rogers, có ít nhất 10% khả năng là người mặc sẽ được thừa hưởng vài phẩm chất của ông ấy – tâm trạng của mình sẽ tốt hơn và mình sẽ thân thiện hơn. Gloria Stainem từng kể rằng trước khi nổi tiếng, có một cô gái trẻ nhìn thấy cô chạm vào các thành viên nhóm The Beatles và rồi cô ấy xin chữ ký của Steinem.

Paul Rozin (Đại học Pennsylvania) và Nemeroff tranh luận rằng “sự lan truyền ma thuật” có thể phát triển từ việc con người lo sợ vi khuẩn, xét về bản chất, chúng đều vô hình, dễ lây lan và có những ảnh hưởng khó lường trước. Thật ra, trước khi con người có bất kỳ khái niệm nào về thuyết vi trùng học, chúng ta thường cách ly người bệnh và tránh chạm vào xác chết. Niềm tin rằng các phẩm chất đạo đức, tâm lý có thể truyền từ người này sang người khác, hoặc cho rằng đồ vật chứa đựng ý nghĩa lịch sử bên trong nó, có thể chỉ là sự mở rộng của khuynh hướng thích nghi để quan tâm nhiều hơn đến con đường lan truyền bệnh.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta giỏi đánh giá nguồn gốc của sự lan truyền. Nemeroff phát hiện rằng con người xem vi khuẩn từ những người họ yêu thương ít đáng sợ hơn và ít khiến họ mắc bệnh hơn là vi khuẩn từ kẻ thù của họ. Bà cũng thấy rằng sinh viên sử dụng biện pháp an toàn khi quan hệ dựa trên mức độ cảm giác an toàn với bạn tình hơn là vì những yếu tố nguy hiểm khác dẫn đến các bệnh lây qua đường tình dục.

2. Điều gì cũng có thể bị nguyền rủa.

Bản chất không phải lúc nào cũng tốt. Con người thường bộc lộ phản ứng mạnh mẽ đối với những vết ô uế tiêu cực hơn là những điều tích cực. Đức mẹ Teresa không thể hoàn toàn trung hoà con quỷ dữ trong chiếc áo của Hitler, điều này phù hợp với thuyết vi trùng học về mặt lan truyền đạo đức: Một giọt nước thải sẽ vấy bẩn cả một xô nước sạch, trong khi, một giọt nước sạch không thể thay đổi cả một xô nước bẩn. Cũng giống như việc vệ sinh đơn thuần không thể xoá bỏ những nguồn năng lượng xấu. Nghiên cứu của Rozin và đồng nghiệp chỉ ra rằng con người cực kỳ ác cảm khi phải mặc lại quần áo của kẻ giết người hoặc của người bị tàn tật vì tai nạn, mặc dù bộ đồ đó đã được giặt là sạch sẽ.

“Sự lan truyền ma thuật” có thể diễn biến theo chiều ngược lại. Nhiều người không muốn một bệnh nhân AIDS nằm lên chiếc giường mà họ vừa rời khỏi, và khoảng 1/3 sinh viên chưa ra trường cảm thấy khó chịu nếu kẻ thù hoặc người họ ghét sử dụng cây lược họ từng sử dụng. “Điều này dựa trên kết luận rằng không có sự tách rời giữa không gian và thời gian.”

Nemeroff nói rằng: “Cây lược và tôi gắn kết với nhau, chúng tôi hoà làm môt. Xét theo một mức độ huyền bí khi mà tất cả đều làm một, đối xử với nó cũng như đối xử với tôi.”

3. Tâm trí điều khiển mọi thứ

Có thể nói, cầu nguyện là dạng thần chú ma thuật phổ biến nhất.

Nó thể hiện rất nhiều mong đợi và rằng suy nghĩ của chúng ta có năng lượng và năng lượng lại tác động vào thế giới.
Ai có thể cưỡng lại nỗi sợ điều xúi quẩy?
Hay ai đã từng cầu nguyện khi thổi nến sinh nhật?
Hoặc ai cố gắng đẩy quả bóng vào khung thành khi nó vẫn còn ở trên không chỉ với sự hy vọng và sự tập trung cao độ?

Emily Pronin và các đồng nghiệp tại trường Đại học Princeton và Harvard đã thuyết phục các sinh viên tham gia trong một cuộc nghiên cứu cho rằng họ đã đưa một lời nguyền voodoo lên các đối tượng khác.

Trong khi những sinh viên này (nhóm điều khiển) tập trung ý nghĩ của họ vào các đối tượng đó. Thì nhóm sinh viên khác (đóng vai thầy pháp) sẽ gắn ghim lên các hình nhân thế mạng (búp bê voodoo) và các “nạn nhân” (đối tượng bị các sinh viên gán lời nguyền) sẽ phải giả vờ mình bị đau đầu.

Một số các nạn nhân (người bị gắn lời nguyền) sẽ được hướng dẫn hành xử như những kẻ ngốc trong suốt quá trình nghiên cứu (ví dụ mặc áo thun “không nên nuôi dạy những kẻ ngốc” là một mức độ hành xử nhẹ nhàng), điều này gợi lên ý xấu từ phía những người gắn ghim.

Các sinh viên được phân bổ vào nhóm thầy pháp (người trực tiếp gắn ghim) này sẽ cảm thấy có trách nhiệm hơn về các cơn đau đầu của các nạn nhân ngốc nghếch hơn là nhóm kiểm soát (control group).

Nếu bạn suy nghĩ về nó và nó xảy ra, vậy thì chính bạn đã gây ra nó, đúng không?

Pronin miêu tả kết quả như là một dạng cụ thể của việc nhìn nhận quan hệ nhân quả trong các hiện tượng, sự việc trùng hợp ngẫu nhiên, khi mà “nguyên nhân” thường rất dễ nhận thấy bởi khó lòng mà bỏ qua các suy nghĩ xuất hiện trong đầu bạn.

4. Những thói quen mang lại may mắn.

Mỗi khi tôi bước lên máy bay, tôi luôn đặt tay mình lên thân máy bay. Thói quen này bắt đầu khi tôi còn nhỏ và lúc đó tôi hay dè chừng về các loại máy bay. Nhưng nhiều năm trôi qua, tôi vẫn tiếp tục chạm vào máy bay và vẫn tiếp tục sống sót sau mỗi chuyến bay, tôi nghĩ rằng mình vẫn sẽ tiếp tục di chuyển bằng đường hàng không nên đến bây giờ tôi vẫn thực hiện thủ tục này để cảm thấy an lòng.

Để chứng kiến những hành động ngớ ngẩn được lặp đi lặp lại dù tác động nhân quả của chúng chưa từng được xác minh, không nơi nào tốt bằng sân vận động. Nhà nhân học George Gmelch của trường Cao đẳng Union (Schenectady) chú ý quan sát những điệu nhảy phức tạp của các cầu thủ khi thi đấu bóng chày. Vì hành động khi đánh bóng và ném bóng rất bất ngờ, không thể đoán trước (so với bắt bóng), nên hầu hết các biểu cảm diễn ra ở ụ ném bóng hoặc ở sân nhà. Mike Hargrove được gọi là “người trì hoãn cơn mưa” vì một chuỗi các thủ tục nghi lễ của ông mỗi lần thay người đánh bóng. B.F.Skinner nổi tiếng với việc thể hiện “sự mê tín” khi nhốt các con chim bồ câu vào một cái hộp và cho chúng ăn giữa các khoảng thời gian nhất định, quan sát những hành vi bất ngờ của chúng khi thấy thức ăn và cuối cùng ông đã xây dựng cho chúng một thói quen phức tạp và khó hiểu. Khi bạn kết hợp việc đá bụi và chỉnh nón bảo hộ với các cú strike và home run (thuật ngữ bóng chày), bạn có thể thấy vùng đánh bóng nhanh chóng biến thành chiếc hộp không gian mở của Skinner.

Chúng ta thường hành động theo thói quen khi chúng ít tốn kém, khi kết quả khó dự đoán hoặc nằm ngoài khả năng kiểm soát, và khi nguy hiểm ở mức độ cao – điều đó lý giải việc tôi chạm vào thân máy bay. Những người hoàn toàn tin tưởng thói quen của mình thường biểu lộ tình trạng “ám ảnh kiểm soát” (illusion of control), họ cho rằng bản thân mình có nhiều ảnh hưởng đến thế giới, nhiều hơn năng lực thực sự của họ. Và nó không hẳn là một ảo tưởng tiêu cực – cảm giác kiểm soát thúc đẩy con người chăm chỉ hơn thường lệ. Thật ra, việc đánh giá chính xác năng lực của bạn, hay còn gọi là tình trạng “chủ nghĩa hiện thực trầm cảm” (depressive realism), ám ảnh những người mắc bệnh trầm cảm lâm sàng và đối tượng này thường ít biểu lộ lối suy nghĩ ma thuật như người bình thường.

5. Đặt tên để kiểm soát. 

Giống như suy nghĩ và sự vật, tên gọi cũng có năng lực riêng của nó. Khả năng gợi nhớ mối liên hệ của ngôn ngữ giống như một câu thần chú. Piaget tranh luận rằng trẻ em thường nhầm lẫn các sự vật và tên gọi của chúng, ông gọi đây là tình trạng “nominal realism”. Rozin và đồng nghiệp chứng minh tình trạng này ở người trưởng thành. Sau khi chứng kiến đường được rót vào hai ly nước và tự mình dán nhãn cho mỗi ly: “đường” và “thuốc độc”, người tham gia thích uống ly “đường” hơn và thậm chí, họ còn tránh xa cả cái ly được dán nhãn “không độc”. (Tiềm thức con người không xử lý những phủ định). Rozin cũng phát hiện rằng con người chần chừ khi xé mẫu giấy có ghi tên người họ yêu thích. Những ký hiệu võ đoán chứa đựng sự quan trọng của cái mà nó đại diện. Rozin chỉ ra rằng, với cùng xu hướng đó, “tên gọi Adolf giảm mạnh trong những năm 1940”.

6. Sự khốn nạn của nghiệp báo

Lúc tôi học lớp 8, thằng Kevin xấu tính luôn châm chọc tôi và lấy đó làm thú vui của nó. Nó cười cợt mọi thứ về tôi, từ kiểu tóc đến dây giày. Tôi luôn muốn đá nó một cú thật đau nhưng tôi không bao giờ phải làm điều đó. Một ngày Kevin gặp tai nạn với tay lái xe đạp của mình. Khi nhìn nó bị thương tật như thế, tôi không thể nghĩ gì ngoại trừ cảm giác vũ trụ này vẫn còn công lý. Nó đáng bị như vậy.

Niềm tin vào công lý giúp chúng ta cảm thấy nhẹ nhõm: Ngay cả khi sự việc nằm ngoài kiểm soát thì chúng luôn xảy ra vì một lý do nào đó. Ý nghĩ về nỗi đau và sự chịu đựng võ đoán khiến nhiều người không chịu nỗi, và nhu cầu về đạo đức giúp giải thích sự phổ biến của tôn giáo; thật ra, những người tin vào quả báo thường tin tưởng vào thần linh nhiều hơn những người khác. Niềm tin vào công lý của vũ trụ xuất hiện từ rất sớm. Các nhà tâm lý học ở trường Đại học Harvard chỉ ra rằng trẻ em từ 5 đến 7 tuổi thích những đứa trẻ nhặt được $5 trên lề đường hơn là những đứa trẻ gặp mưa to trong trận đấu bóng đá của mình.

Tuy nhiên, niềm tin vào quả báo cũng ngăn cản con người đấu tranh vì chính nghĩa, ví dụ như hiệu ứng đổ lỗi cho nạn nhân (blame-the-victim). Nếu đối tượng thí nghiệm đầu hàng trước những nỗi đau hoặc cú shock mà anh ấy không thoát ra được, người khác thường ít suy nghĩ về anh ấy bởi họ cảm thấy thoải mái hơn khi kết luận rằng anh ấy đáng phải bị như vậy.

Những điều xúi quẩy – dưới dạng thử vận may – có mối quan hệ mật thiết với quả báo.

Jesse Bering, nhà tâm lý học trường Đại học Queen (Belfast), nghiên cứu tiến hoá tâm lý về tôn giáo. Ông cho rằng với suy nghĩ đấng tối cao đọc được tâm trí của chúng ta và sẽ xử phạt chúng ta vì những hành vi vô đạo đức sẽ ngăn con người phạm tội hoặc bị loại trừ khỏi tập thể xã hội. Tôi là kẻ vô thần nhưng tôi đã hỏi ông ấy: liệu rằng nỗi sợ bị sét đánh trúng có giải thích được lý do tại sao tôi cảm thấy mình cần “gõ vào gỗ” (knock on wood là một hành động nhằm xua đuổi vận xui và tiếp tục duy trì vận may của mình) khi tôi nghĩ về những thứ như là “Trời, mấy tháng rồi tôi chưa bị cảm” (thói quen được  trình bày trong điều 3 và 4). “Chúng ta vẫn tiếp tục nghĩ rằng vũ trụ luôn dõi theo chúng ta; nếu chúng ta cho rằng mình thông minh hơn và cố gắng lừa dối nó thì nó sẽ tìm cách để hạ bệ chúng ta bằng một chuỗi hiện thực khắc nghiệt – có thể bằng việc khiến chúng ta bị bệnh như những người khác. Thói quen “gõ vào gỗ” phần nào thoả mãn hoặc làm hài lòng vũ trụ và ngăn nó trừng phạt chúng ta.”

7. Thế giới là vật thể sống. 

Tin tưởng rằng thế giới này, vũ trụ này đồng cảm với ước nguyện của chúng ta đồng nghĩa với việc cho rằng nó là một vật thể sống với những nét cơ bản như tâm trí hoặc linh hồn. Chúng ta thường xem các vật vô tri vô giác như một vật thể sống. Sau khi xem Chú thỏ nhung (The velveteen rabit) thuở nhỏ, tôi khao khát rằng chú gấu của tôi cũng sống như con người. Khi tôi hỏi mẹ rằng liệu tình thương có thể biến nó thành con gấu thật không, mẹ trả lời không. Trái tim tôi như tan vỡ. Không phải chúng ta cho rằng mọi vật đều sống – bởi ngay cả những đứa trẻ cũng giật mình khi thấy đồ vật tự dịch chuyển – mà là chúng ta cảm giác mọi điều đều có khả năng. Tôi nhận thức rằng tôi không thể thổi hồn vào đồ vật nhưng tôi vẫn cảm thấy rất tức giận khi miếng bánh mì tuột khỏi tay tôi và rồi tôi giẫm lên nó để hả giận.

Marijaana Linderman, nhà tâm lý học trường Đại học Helsinki, định nghĩa tư duy huyền bí là cách đối xử với thế giới như thể nó sở hữu những đặc tính trí tuệ (thuyết vật linh) hoặc hy vọng tâm trí có thể biểu hiện những đặc tính của thế giới vật chất. Cô ấy phát hiện rằng những ai hoàn toàn tán thành với các cụm từ như “những đồ vật cũ biết về quá khứ của chúng ta”, hoặc “suy nghĩ xấu xa là độc hại” theo đúng nghĩa đen, và cũng tin vào những điều như phong thuỷ (tin tưởng rằng cách sắp xếp đồ đạc trong nhà có thể chuyển dời năng lượng sống) hay chiêm tinh học. Họ cũng tin vào tôn giáo và các đối tượng siêu nhiên nhiều hơn.

Subbotsky nói rằng việc suy nghĩ theo hướng thuyết vật linh mang đến nhiều ích lợi. “Chúng ta cảm thấy thoải mái hơn nhiều khi nghĩ rằng số phận mình đã được định sẵn theo chòm sao hơn là nghĩ rằng mình thuộc một nhóm động vật thông minh bị mắc kẹt trong thế giới mãi mãi đứng yên này.” Và việc tin vào phép màu không nhất thiết phải ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày, ông bổ sung: “Bạn có thể vừa tin vào chiêm tinh học và vừa là một nhà thiên văn tài giỏi.” – Matthew Hutson.

Tư duy ma thuật: tâm lý tích cực hay chứng rối loạn tâm thần?

Niềm tin vào ma thuật có thể được xếp vào một thang đo, gồm hai cực đối lập: đa nghi và tâm thần phân liệt. Những người tán thành các suy nghĩ, ý tưởng về năng lực huyền bí, từ những điều vô thưởng vô phạt (thi thoảng lo sợ khi giẫm phải các vệt nứt trên đường) đến những điều lạ lùng (lo sợ phát thanh viên truyền hình biết được khi nào bạn đang theo dõi chương trình), thường có xu hướng mắc phải rối loạn tâm thần hoặc sẽ phát triển bệnh lý về sau. Những người chịu đựng chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế cũng sẽ biểu hiện nhiều mức độ cao của hoang tưởng, rối loạn tri giác và tin tưởng vào ma thuật, đặc biệt là “sự hợp nhất suy nghĩ và hành động” (thought-action fusion) – niềm tin rằng tư tưởng tiêu cực có thể gây tổn hại. Những người này buộc phải thực hiện những công việc lặp đi lặp lại để hạn chế suy nghĩ về cánh cửa không khoá hay người họ yêu thương mắc bệnh ung thư. Tuy nhiên, có nhiều tư duy huyền bí, niềm tin vào lực lượng siêu nhiên không có nghĩa bạn có nhiều vấn đề về cảm xúc hơn – điều quan trọng là tư tưởng này có ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày của bạn hay không. Chắc hẳn là không ai muốn mình rơi vào cực đa nghi trên thang đo. Peter Brugger, trưởng khoa tâm lý học thần kinh (bệnh viện đại học Zurich) phát biểu, “hoàn toàn ‘không tin vào ma thuật’ không phải là điều tốt.” Ông ấy có những dữ liệu, ví dụ như về mối liên kết chặt chẽ giữa việc thiếu niềm tin vào những điều huyền bí và mất khả năng cảm thụ niềm vui (anhedonia). Ông nói rằng, “những sinh viên ‘không tin vào ma thuật’ thường không thích thú các buổi tiệc hoặc những hoạt động tương tự.” Ông cũng phát hiện ra một chất quan trọng liên quan đến tư duy huyền bí. Dopamine, chất dẫn truyền thần kinh được não bộ sử dụng để đánh dấu các trải nghiệm ý nghĩa, tràn ngập trong não của người bị tâm thần phân liệt (schizophrenic) – họ có thể thấy ý nghĩa trong mọi việc nhưng lại chậm trong việc nhận biết trầm cảm, họ vật lộn tìm kiếm giá trị và ý nghĩa của cuộc sống hằng ngày. Trong một thí nghiệm, những người tin vào điều huyền bí (người có mức độ dopamine cao) có khuynh hướng nhận diện những gương mặt không tồn tại khi nhìn vào các hình ảnh sắp xếp lộn xộn tốt hơn người khác, đồng thời, họ cũng ít khi bỏ sót những gương mặt thật sự xuất hiện trong ảnh. Người uống thuốc kích thích dopamine nhận diện được nhiều gương mặt hơn bình thường. Brugger lập luận rằng khả năng nhìn thấy các dấu hiệu và nới lỏng các mối liên kết giúp tăng khả năng sáng tạo và cũng góp phần phục vụ những hoạt động thực tiễn: “Nếu bạn đang ở trên đồng cỏ, sẽ tốt hơn khi bạn suy nghĩ rằng có một con cọp cũng đang ở đó.”

Chuẩn bị cho tương lai

Nhận định của tác giả C.Clarke, “Khó lòng phân biệt bất kỳ một loại công nghệ tiên tiến hữu dụng nào với ma thuật”, dẫn đến sự thành công hoàn mỹ của mạng máy tính, thế giới của các hiện thân ảo và việc nhắn tin liên tục. Và tư duy huyền bí sẽ giúp chúng ta hái lượm thành quả của công nghệ kỹ thuật số.

Những linh cảm lạ kỳ không thể được thấu hiểu trong thế giới thực hoá ra lại hợp lý trong thế giới dữ liệu.

Virus máy tính hoạt động như một lời nguyền, hơn cả các vi trùng thật sự khi chúng tấn công và chiếm lấy máy tính.

Các biểu tượng tựa như bùa mê hoặc, đưa ta từ màn hình máy tính (windows) vào một thế giới khác và chỉ cần một cú click chuột đơn giản có thể mang đến những ảnh hưởng bất ngờ và sâu rộng.

Hành động từ xa (ví dụ như thư điện tử) có thể hoạt động là vì mọi thứ đều được kết nối với nhau.

Trong thế giới thực, những điều trùng hợp thường làm dấy lên nỗi nghi ngờ về một kẻ bí ẩn đứng sau mọi chuyện. Nhưng, với công nghệ, chính những người thông minh đang đứng kéo dây điều khiển mọi việc – không phải thần thánh mà là các kỹ sư và lập trình viên. Xâm nhập máy tính (hack máy tính) – những giải pháp hay chiêu trò luồn lách các quá trình vận hành bình thường – là một dạng mã hoá ma thuật. Hay, như một kẻ lập dị, cuồng máy tính phát biểu, ma thuật là một dạng xâm nhập và thay đổi tự nhiên.

Cuối cùng, khi những thiết bị công nghệ càng trở nên tiên tiến, khuynh hướng xem chúng như một đối tượng cụ thể – ví dụ như chúng ta la hét cái điện thoại khi chúng “cư xử không đàng hoàng” – sẽ không còn quá xa lạ.

Những vật thể vô tri vô giác dần trở nên phản ứng, tương tác tốt hơn và có cả chủ đích riêng, tác giả Erik Davis (TechGnosis) phát biểu rằng, “vì thế, chúng ta cần một mức độ tư duy huyền bí nhất định để có thể sử dụng các thiết bị này.”

Sau tất cả, chẳng có gì quá ngớ ngẩn

Suy cho cùng, chúng ta là ai mà có quyền nói rằng những kẻ mộng mơ là sai trái? Carol Nemeroff và Paul Rozin chỉ ra rằng nhiều tư tưởng ma thuật đạt được một số yếu tố có giá trị khoa học:

  • Sự lan truyền ma thuật: Thuyết vi trùng học đã chứng minh rằng con người có lý do để lo sợ những điều vô hình và tiêu cực có thể lan truyền qua tiếp xúc. Vi khuẩn là những tai ương mới.
  • Sự tồn tại ba chiều: Sinh học đã chứng minh rằng tổng thể ẩn chứa trong từng phần nhỏ. Mỗi tế bào trong cơ thể người đều chứa tất cả ADN cần thiết cho việc cấu tạo toàn bộ cơ thể.
  • Tác động từ xa: Búp bê voodoo và đũa phép liệu có tác dụng hay không? Thật ra, sức hút trọng lực hoạt động từ khoảng cách xa. Cũng tương tự như các thiết bị điều kiển từ xa, hoạt động thông qua bức xạ điện từ.
  • Tâm trí kiểm soát: hiệu ứng giả dược đã được kiểm chứng. Việc tin tưởng các viên thuốc trơ kia thực sự khiến bạn cảm thấy khoẻ hơn và khỏi bệnh.
  • Mana: Đây là từ của người Polynesia, chỉ về khái niệm quan trọng nhất của lực lượng siêu nhiên có khả năng lây lan. Thật vậy, có một phần năng lực thiết yếu, được áp dụng toàn cầu, dù nó trừu tượng nhưng gắn kết chúng ta: đó là đồng tiền.

 

  • Tựa đề: Magical thinking
  • Tác giả: Matthew Hutson
  • Nguồn: https://www.psychologytoday.com/articles/200803/magical-thinking
  • Dịch: KimAn
  • Biên tập: Mỹ Hạnh
Facebook Comments

BÌNH LUẬN