Chia sẻ

“Một vài người cố trở nên cao lớn bằng việc cắt đầu của những người khác” – Paramahansa Yogananda

Nhà tâm lý học Stephen Johnson có viết về những người ái kỷ như một mẫu người “chôn vùi việc bộc lộ con người thực để đối phó với những chấn thương đầu đời và thay thế bằng một cái tôi bù trừ một cách sai lầm phát triển mạnh mẽ”. Diện mạo bề ngoài này đối với bản ngã thực sự thường xuyên được xem là sự hùng vĩ, “bên trên những người khác”, tự thu hút bởi bản thân mình và vô cùng kiêu ngạo.

Gaslighting là một kiểu gây ảnh hưởng và tẩy não dai dẳng khiến cho nạn nhân nghi ngờ chính bản thân mình và cuối cùng đánh mất cảm giác nhận thức, sự nhận dạng và tự tôn. Sự phát biểu và cáo buộc của người thao túng tinh thần thường dựa trên các hành động giả dối có chủ đích và được tính toán không đáng kể. Thuật ngữ Gaslighting được xuất phát từ bộ phim Gaslight vào năm 1944, nói về một người chồng cố gắng thuyết phục vợ mình rằng cố ấy bị tâm thần bằng cách khiến cô ấy đặt câu hỏi về bản thân và thực tại.

Hàng loạt nghiên cứu đã được thực hiện dựa trên sự tương tác của những người ái kỉ (narcissism) và sự thao túng tinh thần (gaslighting) trong các mối quan hệ. Mặc dù mỗi loại biểu hiện của bệnh có tính phá hoại khác nhau nhưng có sự chồng chéo về hành vi nhất định.

#1 Thường xuyên nói dối và phóng đại.

Cả hai mẫu người ái kỷ và thao túng tinh thần thường có xu hướng dối trá và phóng đại (về bản thân họ và những người khác), họ có khuynh hướng nâng bản thân mình lên bằng việc hạ thấp những người khác.

Trong khi những người ái kỷ thường cố gắng làm cho mình có vẻ vượt trội hơn và “đặc biệt” bằng cách khoe khoang, phô trương và vô cùng kiêu ngạo cùng với các hình thức phóng đại khác, thì người thao túng tinh thần có xu hướng tập trung vào việc làm cho bạn cảm thấy bản thân mình kém cỏi hơn thông qua những lời cáo buộc sai, những lời chỉ trích liên tục và sự hăm dọa tâm lý. Cả hai mẫu người này đều nắm rõ các sự kiện, cố tình giả dối, giết chết những đặc điểm riêng và có những hành động tiêu cực.

Một điểm khác biệt chính yếu là mặc dù những người ái kỷ nói dối và phóng đại để nâng cao giá trị của bản thân, thì những người thao túng tinh thần có nhu cầu gia tăng sự thống trị và kiểm soát của họ.

#2 Hiếm khi thừa nhận sai sót, rất hung hăng khi bị chỉ trích.

Rất nhiều người ái kỷ và người thao túng tinh thần có “da mặt mỏng” và có sự tương tác nghèo nàn khi bị nhắc nhở về những hành vi tiêu cực.

Khi bị thử thách, người ái kỷ có xu hướng Chiến đấu (tức giận, nóng giận, bào chữa, từ chối, đổ lỗi, quá nhạy cảm, v.v…) hoặc Bỏ chạy (đóng cửa ngay lập tức, né tránh, im lặng để từ chối nói chuyện, giận dỗi, hoặc các hình thức khác của gây hấn thụ động (passive-aggression).

Người thao túng tinh thần luôn sử dụng việc Leo thang bằng cách tăng gấp đôi và gấp ba lần những lời buộc tội sai trái hoặc ép buộc để đe dọa hoặc áp bức đối thủ. Nhiều người thao túng tinh thần có thể quan sát thấy các mối quan hệ như sự cạnh tranh hơn là tính hợp tác; một trò chơi không có hồi kết, trong đó một người chơi hoặc là chiến thắng hoặc là thua cuộc, ở bên trên hoặc ở dưới cùng.

“Hành vi phạm tội là biện pháp phòng vệ tốt nhất” là một câu thần chú cho nhiều người thao túng, cũng là phương pháp gây hấn của họ trong sự liên hệ với con người.

#3 Phóng chiếu những hình ảnh sai lệch.

“Chồng tôi luôn mong muốn mọi người nhìn thấy anh ấy là một người thành công, mạnh mẽ và đáng ghen tị, cho dù trong cuộc sống thực anh ấy run rẩy đến thế nào chăng nữa” – Vợ của một người Ái kỷ cho hay.

“Không có đúng hay sai. Sự thống trị là tất cả. Khi bạn có sức mạnh, bạn sẽ nói cho người khác biết điều gì là đúng và sai!” – Một người thao túng tinh thần theo phân biệt chủng tộc và phân biệt giới tính cho hay.

Cả hai mẫu người Ái kỷ và Thao túng tinh thần có xu hướng phóng chiếu sai lệch, giả tưởng về các hình ảnh của bản thân mình với thế giới, để che giấu sự thiếu an toàn bên trong họ.

Nhiều người ái kỷ thích gây ấn tượng với người khác bằng các làm cho mình có vẻ ưa nhìn bên ngoài. Tổ hợp “trophy” (chiến tích, thành tích) này có thể bộc lộ bản thân về thể chất, tình cảm, tình dục, xã hội, tôn giáo, tài chính, vật chất, nghề nghiệp, học thức hoặc văn hóa. Thông điệp ẩn dấu dưới sự thể hiện này là: “Tôi tốt hơn bạn!” hoặc “Hãy xem tôi đặc biệt thế nào – Tôi đáng giá để mọi người yêu, ngưỡng mộ và chấp nhận!”.

Người thao túng tinh thần (gaslighter), ngược lại, thường xuyên tạo ra hình ảnh tưởng tượng về bản thân là một người thống trị, như người đàn ông hoặc phụ nữ dẫn đầu, trong các mối quan hệ, ở nơi làm việc, hoặc một vị trí cao trong xã hội (như là chính trị hay truyền thông). Nhiều gaslighter thích xem bản thân mình (tưởng tượng sai lầm) như là một người có sức mạnh toàn diện và mạnh mẽ, có khả năng đưa ra các phán quyết và các hình phạt theo ý muốn.

Những người thao túng tinh thần dạng bệnh lý thường lấy các giá trị và thúc đẩy bản thân mình đi xa hơn bằng cách đẩy lùi những người mà họ nhận thức là yếu hơn, tin rằng những người này xứng đáng với số phận bị áp bức của họ. Họ tấn công những nạn nhân với sự tàn ác, khinh thường một cách trực tiếp hoặc tinh vi. Họ có được sự thỏa mãn từ những tội ác này, bộc lộ sự thiếu đồng cảm và nhân tính.

Về bản chất, những người ái kỷ muốn người khác tôn thờ họ, trong khi những người thao túng tinh thần muốn những người khác quy phục họ.

Trong một lộ trình lớn hơn, vẻ ngoài mở rộng này trở thành một phần quan trọng của sự định danh sai lệch của họ, thay thế cho cái tôi thực và thiếu đi sự an toàn.

#4 Kẻ phá vỡ các quy tắc và vi phạm biên giới.

Bạn có nhớ cô gái trên bức ảnh này không?

Đây là cô đào Lindsey Lohan của bộ phim Mean Girls nổi tiếng cùng với cuộc đời tụt dốc với vô vàn bê bối như nghiện, tàng trữ cocain, thường xuyên bị kiện về tội trộm cắp, rượt đuổi người, vi phạm các luật lệ…

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng có vài cá nhân như BTV Kiều Trinh, thường xuyên bị dính phốt về thói quen trộm vặt ở khắp các siêu thị, cửa hàng ở nước ngoài. Các vụ việc chỉ im lìm và bị dìm xuống khi cô cung cấp giấy chứng nhận mắc bệnh tâm thần (Theo mình nghĩ ở đây là chứng nhận có vấn đề tâm lý về thói quen trộm cắp vặt).

Tiếp theo các chuyên mục trong bài viết, chúng ta sẽ khám phá những triệu chứng của những người ái kỷ và những người thao túng tinh thần qua cách họ phá vỡ các quy tắc và vi phạm những lề luật.

Nhiều người ái kỷ và người thao túng tinh thần thích thú với việc vi phạm các quy tắc và các chuẩn mực xã hội.

Các ví dụ về sự xâm phạm của người ái kỷ là thích chen lấn khi xếp hàng, luôn trốn tránh tiền quà, xâm nhập không gian cá nhân, mượn đồ không trả, sử dụng tài sản của người khác mà không hỏi, không tuân thủ luật giao thông, thất hẹn.

Các ví dụ về sự xâm phạm của người thao túng tinh thần như nhận xét trực tiếp hoặc gián tiếp về các lề luật xã hội, công khai hoặc bí mật chỉ trích cá nhân và làm nhục, hài hước châm biếm và góp ý một cách mỉa mai, tố giác trên mạng internet, phát biểu với giọng điệu chán ghét và cáu kỉnh, tấn công độc hại vào các cá nhân và các nhóm không mong muốn.

Ranh giới vi phạm của cả hai nhóm ái kỷ và thao túng xã hội đều lạm dụng các quyền lợi, với một sự hãn hữu, tập trung định hướng và đàn áp các nạn nhân làm cho họ mất đi cái tôi, nhân cách.

Các trường hợp nghiêm trọng hơn, trường hợp xâm phạm các ranh giới dạng bệnh lý có thể dẫn đến những việc như buôn bán bất hợp pháp, lạm dụng tài chính, quấy rối tình dục, hãm hiếp nạn nhân ngay trong các cuộc hẹn hò, lạm dụng trong gia đình, gây ra các tội ác thù địch, vi phạm nhân quyền và các hình thức phạm tội khác.

Nhiều người ái kỷ và người thao túng tinh thần tự hào về hành vi phá hoại của mình, vì các mưu đồ của họ mang lại cho họ cảm giác tuyệt vời (và tuyệt vọng) của sự siêu việt và đặc quyền.

#5 Vô hiệu hoá cảm xúc và cưỡng ép.

BẠN ĐÃ TỪNG BỊ CHỬI NHƯ THẾ NÀY?

Mày sẽ không bị “táng” nếu mày là người ngoan ngoãn.

Mày sẽ không bị hét vào mặt nếu mày không phải là người ngu ngốc.

Mày sẽ không bị chửi là “con lợn” nếu mày không béo.

…v.v…

Đó là những điều mà người Ái kỷ và người Thao túng tinh thần sẽ nói khi họ gây ra lỗi lầm với bạn.

Mặc dù những người ái kỷ và những người thao túng tinh thần có thể (nhưng không phải luôn luôn) lạm dụng về thể chất, đối với phần lớn các nạn nhân của họ thì cảm xúc là nơi bị tổn thương nhất.

Cả hai nhóm này đều thích thú với việc truyền bá và kích thích những cảm xúc tiêu cực để cảm thấy mình mạnh mẽ làm người khác không an toàn và mất cân bằng.

Họ thường làm mất hiệu lực khả năng tư duy, cảm nhận và thứ tự ưu tiên của người khác, thể hiện sự bất hối cho việc gây ra đau khổ của mọi người.

Họ thường đổ lỗi cho các nạn nhân của của họ bởi bản thân những nạn nhân là nguyên nhân tạo nên những nạn nhân của chính mình (ví dụ, “bạn sẽ không bị hét vào mặt nếu như bạn không phải là người ngu ngốc”).

#6 Thao túng – Sử dụng hoặc điều khiển người khác như một công cụ của bản thân.

Cả hai mẫu người tự yêu mình và thao túng tinh thần đều có khuynh hướng đưa ra quyết định cho những người khác để tương thích với sự sắp đặt của họ.

Người ái kỷ có thể sử dụng sự lãng mạn của người phối ngẫu, trẻ con, gia đình, bạn bè hoặc đồng nghiệp để đáp ứng những nhu cầu tự phục vụ không hợp lý, hoặc che đậy các điểm yếu và sự thiếu sót. Người Ái kỷ cũng sử dụng các tội lỗi, đổ lỗi và sử dụng nạn nhân như là những công cụ thao túng. Người thao túng tinh thần thực hiện sự thao túng tâm lý đối với cá nhân thông qua sự bóp méo liên tục các sự thật với ý định khiến cho nạn nhân liên tục đặt ra những câu hỏi về bản thân mình và cảm thấy không tự tin. Trong môi trường cá nhân và (hoặc) công việc, họ thao túng bằng các mối quan hệ quản lý vi tế (kiểm soát) bao gồm việc nói với những người khác họ nên suy nghĩ ra sao, cảm nhận thế nào và hành xử theo sự hạn chế và giám sát vô lý của họ. Người thao túng thường trở nên nghiêm trọng, tức giận và hăm dọa, và (hoặc) thù địch với những người không làm theo chỉ dẫn của họ.

Sự thao túng của Gaslighter thường trở nên hung hăng, với các biện pháp trừng phạt (tâm lý hoặc hữu hình) được thực hiện trên những người không công nhận và tuân theo sự ý thức về quyền hạn của người thao túng.

Có lẽ sự khác biệt lớn nhất giữa những người ái kỷ và những người thao túng tinh thần đó là người ái kỷ sử dụng và khai thác, còn người thao túng tinh thần chiếm ưu thế và kiểm soát.

Trong khi những người ái kỷ làm như vậy để bù đắp cho cảm giác tuyệt vọng về sự thiếu hụt (bản thân thực tế không được yêu mến), thì người thao túng tinh thần sử dụng để che dấu sự thiếu an toàn đối với hiện tại của họ (về việc mất quyền lực và kiểm soát).

Cả hai loại bệnh lý này dẫn đến sự bất lực và (hoặc) không sẵn sàng liên quan đến những con người chân thật và sự công bằng như con người. Họ trở nên “đặc biệt” và “cao cấp” bằng việc trở nên ít “người” đi và bằng việc làm người khác mất đi nhân cách.

Trong hoàn cảnh xấu nhất, một vài cá nhân có cả các đặc điểm của ái kỷ và thao túng tinh thần. Đây là sự kết hợp mang tính độc hại và hủy hoại cao bởi sự kiêu căng tự đại, thao túng, bắt nạt và lạm dụng – tất cả đều được tung ra nhằm thu xếp sự bù đắp cho cảm giác không đầy đủ và sợ hãi của thủ phạm.

  • Tác giả: Preston Ni
  • Nguồn: 6 common traits narcissists and gaslighters, psychologytoday.com
  • Dịch và biên tập: Mỹ Hạnh
Facebook Comments

BÌNH LUẬN