Chia sẻ
Điều gì đưa con người đến những hành vi tàn ác?

Phải chăng bất kỳ ai cũng có thể trở thành “quái vật”? Thông thường, mọi người cho rằng chỉ những kẻ quái dị và xấu xa mới có những hành động tồi tệ. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu như tất cả mọi người, kể cả những người thật sự tốt, cũng sẽ có thể tiến hành tội ác?

Tôi thật sự lo lắng về cái ác. Tôi không đề cập đến những điều xấu bình thường mà đôi lúc chúng ta vẫn làm như thỉnh thoảng nói dối, vượt tốc độ hay lăng mạ người khác. Ở đây, tôi đặc biệt nhấn mạnh những tội ác gây hại nghiêm trọng đến tính mạng ai đó, thậm chí hãm hại, giết người chỉ vì màu da, chủng tộc hay tôn giáo. Trong suốt 100 năm qua, hàng loạt các vụ diệt chủng đã diễn ra ở khắp mọi nơi.

Vấn đề tôi đặt ra là: Liệu rằng chỉ những ai thật sự tàn ác mới thực hiện những điều kinh khủng như vậy hay đây là việc mà bất kỳ ai cũng có thể làm? Đây cũng chính là giả thuyết cơ bản mà Stanley Milgram (1963) đã đặt ra trong quá trình nghiên cứu của ông về vấn đề phục tùng quyền lực. Milgram mong muốn hiểu rõ thêm về nạn diệt chủng. Ông đã mở đầu bài viết bằng việc tập trung vào sự kiện “từ 1933 đến 1945 hàng triệu người dân vô tội đã bị tàn sát hàng loạt theo mệnh lệnh.” Ông chỉ ra rằng những mệnh lệnh đó “xuất phát từ một cá nhân nhưng chúng chỉ được thực hiện trên diện rộng nếu có một lực lượng lớn những người phục tùng mệnh lệnh đó” (trang 371). Như tôi đã viết trong bài này, chúng ta vừa trải qua ngày kỷ niệm 75 năm trận Trân Châu Cảng và sự tham chiến của Mỹ vào Chiến tranh Thế giới thứ hai. Ngày 27 tháng 1 là ngày tưởng niệm nạn diệt chủng, ngày tưởng nhớ về hàng triệu người dân Do Thái và những người khác bị tàn sát dưới bàn tay của Đảng Quốc xã Đức. Tháng hai này đánh dấu kỉ niệm 75 năm ngày Tổng thống Roosevelt ký Lệnh Hành pháp và giam cầm những người gốc Nhật trên đất Mỹ. Việc giam cầm này không gây nên chết chóc như điều đã diễn ra trong cuộc tàn sát của Đảng Quốc xã Đức. Tuy nhiên, tôi cũng xem sự kiện giam giữ người Nhật này như một ví dụ của thời kỳ mà những người, về cơ bản, là người tốt nhưng đã làm những điều vô cùng tàn ác. Những con người vô tội bị giam cầm. Họ mất tự do và tài sản chỉ vì màu da và chủng tộc của mình. Khi đó, những người tốt lại đang thực hiện và phục tùng mệnh lệnh. Họ tuân lệnh cấp trên.

Milgram đã nghiên cứu tại sao những người bình thường và tử tế ấy lại nghe lời và hãm hại người khác. Trong quá trình nghiên cứu ấy, ông sắp xếp cho một cá thể gặp người tiến hành thí nghiệm và một người đồng hành. Tuy nhiên, người đồng hành ấy thật ra đã cấu kết với nhà thực nghiệm. Thí nghiệm này được cho là nghiên cứu về tác động của hình phạt lên quá trình học tập. Bạn sẽ đóng vai giáo viên và người đồng minh kia sẽ vào vai học sinh. Người đồng minh với nhà thực nghiệm sẽ bị đưa đến một căn phòng sát vách, bị cột cổ tay vào ghế bằng dây điện. Nhiệm vụ của người vào vai học sinh là nhớ một số từ được giao. Khi người học sinh mắc lỗi thì bạn, người đang vào vai giáo viên, được yêu cầu gây giật điện người học sinh. Nguồn điện tăng dần từ 15V đến 450V. Công tắc nguồn được đánh dấu bằng các nhãn khác nhau, từ nhẹ đến vừa, mạnh, cực mạnh, nguy hiểm và cực kỳ nguy hiểm. Hai công tắc cuối được đánh dấu bằng nhãn XXX. Khi bạn nhấn nút, bảng điều khiển chứa công tắc sẽ tạo nên tiếng ồn. Trong một số phiên bản khác của thí nghiệm này, bạn sẽ chỉ nghe thấy âm thanh đó khi nhấn nút lần thứ 20, nghĩa là dòng điện đạt 300V. Khi đó, người học trò bắt đầu giãy giụa và đập vào tường và rồi ngừng phản ứng. Trong những phiên bản thí nghiệm khác, khi dòng điện lên đến mức cao hơn, người học sinh sẽ phản ứng theo như được hướng dẫn trước. Khi dòng điện đạt 75V, người đó sẽ bắt đầu phàn nàn. Khi dòng điện đạt 150V, người đó sẽ nài nỉ, van xin được thả ra. Vào lúc 180V, anh ấy sẽ phản ứng như thể mình không thể chịu đựng thêm được nữa. Và rồi khi 300V, một tiếng va đập vang lên và người đó ngừng phát ra tiếng động. Khi đó, người ta sẽ bảo bạn rằng sự im lặng, không phản ứng của người học sinh kia có lẽ là do lỗi kĩ thuật và bạn được yêu cầu tiếp tục nâng mức sốc điện lên đến 450V. Nếu bạn tỏ ra quan ngại, lo lắng, người thực nghiệm sẽ lại yêu cầu bạn thực hiện. Để tôi làm rõ điểm này: Thí nghiệm này chỉ đơn thuần là một trò lừa. Người học sinh kia thật sự không hề bị sốc điện. Xét về sự lừa dối của nhà thực nghiệm và sự căng thẳng của người tham gia, mọi người vẫn tiếp tục tranh luận về vấn đề đạo đức của loại hình thí nghiệm này.

Nhưng bạn hãy thử đặt mình vào vị trí người tham gia. Bạn nghĩ rằng khi nào mình sẽ dừng lại? Khi nào hầu hết mọi người sẽ dừng? Bao nhiêu phần trăm người tham gia sẽ tiếp tục đến cùng? Bạn hãy thử suy nghĩ về điều đó trước khi đọc tiếp phần sau. Milgram thường mô tả khái quát về mô hình thí nghiệm này rồi hỏi mọi người về thời điểm mà họ cho rằng hầu hết mọi người sẽ dừng lại và bao nhiêu phần trăm sẽ tiếp tục đến cuối cuộc thí nghiệm – khi dòng điện đạt 450V, người học sinh ngừng phản ứng và những thiệt hại, thương tổn xảy ra. Hầu hết mọi người đều cho rằng rất ít người sẽ đi đến cùng. Khi Milgram hỏi những sinh viên học khoá tâm lý học đại cương rằng bao nhiêu người sẽ hoàn thành cuộc thí nghiệm, họ đoán khoảng từ 0 đến 3%. Khi ông ấy khảo sát các chuyên gia tâm thần học, họ cho rằng hầu hết mọi người sẽ ngừng vào lần sốc điện thứ 10 khi người học trò bắt đầu kêu ca. Nhìn chung, các chuyên gia đều phỏng đoán rằng ít hơn 1% số lượng người tham gia sẽ tiếp tục đi đến cuối cùng. Chúng ta tin rằng rất ít người sẽ thực hiện điều độc ác ấy. Chính nhận định đó đã khiến cho kết quả thật sự của cuộc thí nghiệm đem lại sự bất ngờ lớn và có vai trò quan trọng. Không một ai dừng lại khi người học trò bắt đầu van nài. Không một ai dừng lại khi người học trò khóc lóc, van xin trong đau đớn. Và chỉ một vài người chấm dứt hành động vào lần sốc điện thứ 20 – tại 300V, khi người học trò ngừng kêu ca và chỉ đập vào tường. Nhưng chỉ có 12,5% người tham gia quyết định dừng lại vào thời điểm đó. Hầu hết mọi người đều tiếp tục. Thật kinh khủng, 65% người tham gia tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ. Bạn không cần tìm đến những kẻ hung ác để thấy những hành động bạo tàn. Cái ác không phải luôn là một phần tính cách của con người. Nó tồn tại trong trường hợp nhất định. Ở một số tình huống, ngay cả người tốt cũng có những hành động vô cùng gian ác. Sự tàn sát khủng khiếp không chỉ được tiến hành bởi những con quỷ dữ. Những người giam cầm những công dân Nhật thật ra không phải là người xấu. Nhưng chính những con người tử tế đó đã tham gia vào chiến dịch độc ác đến như vậy.

Bạn hãy nhớ rằng thí nghiệm của Milgram không thuộc vào dạng trường hợp như trên. Người tham gia không hề bị đe doạ. Họ không mất việc nếu như dừng lại. Và gia đình họ cũng không hề gặp nguy hiểm gì. Người tham gia thường xuyên thấy căng thẳng, lo lắng cho người bị sốc điện và liên tục xin dừng lại. Nhưng khi người thực nghiệm bình tĩnh ra yêu cầu, họ lại tiếp tục. Milgram và những người cộng sự của ông đã cố gắng tìm hiểu vì sao những người đó lại vâng lời đến thế. Tôi muốn ghi chú vài khía cạnh mà Milgram (1974) cho rằng là quan trọng. Thứ nhất, người tham gia tập trung và bị cuốn vào nhiệm vụ đang làm. Họ luôn nghe theo chỉ dẫn. Điều này dường như tương tự với mô tả của Hannah Arendt: “Sự tầm thường của cái ác” (banality of evil). Cái ác được thực hiện bởi những con người đang chăm chú phục tùng những mệnh lệnh để hoàn thành chính xác từng hành động nhỏ. Milgram cũng chú ý rằng con người dường như đã từ bỏ nhận định đạo đức cá nhân bởi các đối tượng quyền lực khác. Một khi tiến hành công việc, họ chỉ tập trung vào việc hoàn thành tốt nhiệm vụ mà không để tâm đến khía cạnh đạo đức của vấn đề. Quan trọng hơn, những người tham gia thí nghiệm trên dần dần nhận thấy rằng người học sinh đó đáng bị trừng phạt. Họ nhìn nhận người đồng minh đó theo hướng khác đi và thấy rằng người đó thật vô dụng. Bạn hãy thử liên tưởng đến một nhóm người rất khác biệt và dường như là một mối đe doạ. Chính đặc điểm ấy khiến chúng ta dễ dàng cảm thấy rằng họ xứng đáng bị đối xử như vậy.

Nếu bạn muốn phòng tránh sự tàn ác ấy và không muốn phải rơi vào tình huống chấp hành mệnh lệnh một cách mù quáng thì bạn cần phá vỡ tình huống ấy. Bạn nên quan tâm đến tổng thể chứ không phải một vài hành động nhỏ mà bạn đang thực hiện. Bạn phải luôn duy trì, giữ vững trách nhiệm đạo đức của bản thân. Quan trọng là bạn phải luôn xem xét đến quyền được đối xử công bằng của những người xung quanh. Cách tốt nhất để đối phó với việc tiến hành cái ác chính là lòng cảm thương sâu sắc dành cho đồng loại. Trân quý sự đa dạng và quan tâm đến những nét tương đồng có thể giúp bạn nỗ lực phòng chống “quỷ hoá” bản thân và mọi người xung quanh.

Tôi không dạy hay viết về nghiên cứu của Milgram như một bài học lịch sử. Đây không chỉ đơn thuần về nạn diệt chủng hay sự giam cầm người Nhật. Phục tùng mệnh lệnh hoàn toàn là sự nhất thời. Tôi dạy học sinh của mình để rồi lịch sử không lặp lại. Tôi viết để tôi luôn khắc cốt ghi tâm. Hiểu về nghiên cứu của Milgram thật sự vô cùng cần thiết. Bạn nên cần chuẩn bị trước tinh thần để rồi một ngày nào đó, bạn sẽ bắt gặp mình trong một tình huống tương tự, khi chấp hành mệnh lệnh đồng nghĩa với việc làm trái với nguyên tắc đạo đức bản thân.

Gần đây, tôi thường nghĩ về việc phục tùng quyền lực. Tôi đã thấy cách nhiều người phản ứng về cơn khủng hoảng của dân tị nạn Syria. Tôi cảm thấy lo lắng khi đọc tin tức liên quan đến cách người dân nước tôi mô tả và cư xử với những người di dân bất hợp pháp, người Hồi giáo và những người mà khác biệt với họ. Tôi dạy về vấn đề này để mà chúng ta có thể học tập từ quá khứ. Trong bài viết của mình, Milgram (1965) kết luận rằng:

“Những kết quả này tồn tại là vì sự can thiệp của người thực nghiệm. Chúng góp phần nâng cao khả năng rằng bản chất con người, hay nói cụ thể hơn là loại tính cách nảy sinh trong xã hội dân chủ Mỹ không thể giúp gì cho việc bảo vệ họ khỏi cái ác hay những hành động vô nhân tính theo mệnh lệnh của chính quyền tàn độc. Một số lượng đáng kể trong cộng đồng chấp hành mệnh lệnh mà không quan tâm đến tính chất công việc mình đang làm và phớt lờ ranh giới đạo đức khi họ nhận thức được quyền lực tối cao của người đưa ra chỉ thị. Nếu như trong cuộc thí nghiệm trên, một người thực nghiệm vô danh có thể sai khiến thành công một cá thể kiểm soát một người đàn ông 50 tuổi và trừng phạt người ấy bằng việc sốc điện mặc dù ông ta lên tiếng phản đối thì bất kỳ ai cũng có quyền thắc mắc rằng liệu rằng chính phủ, với danh tiếng và quyền lực lớn mạnh hơn, còn có thể yêu cầu con người làm những việc như thế nào. Tất nhiên, có một câu hỏi vô cùng quan trọng, đó là những tổ chức chính trị độc ác có thể hay sẽ phát sinh trong lòng xã hội Mỹ hay không (trang 75).”

Nếu bạn hứng thú và quan tâm đến nghiên cứu của Milgram thì tôi chân thành khuyên bạn nên xem phim “The Experimenter” (2015) – bộ phim tập trung vào các thí nghiệm phục tùng mệnh lệnh và những cuộc nghiên cứu của ông ấy.

  • Tác giả: Ira Hyman Ph.D.
  • Nguồn: Good people, Evil actions, psychologytoday.com
  • Dịch: Kim An
  • Featured image: https://gratisography.com
Facebook Comments

BÌNH LUẬN