Chia sẻ

Các bạn có nhớ đến một chi tiết mà rất nhiều bài báo tâm lý từng đề cập đến, đó là sự ảnh hưởng của mặt trăng lên cảm xúc của con người.
Đó mới chỉ là sự thay đổi của ánh sáng mặt trăng, thế còn sự thay đổi của thời tiết bốn mùa, sự chiếu sáng của mặt trời lên trái đất thì sao?
Đương nhiên là có. Bài viết này đề cập đến một chứng rối loạn đó là:

RỐi loạn cảm xúc theo mùa

Rối loạn cảm xúc theo mùa (Seasonal Affective Disorder – SAD) hay là Trầm cảm mùa đông (Winter Despression) là rối loạn khí sắc thường xảy ra vào mùa đông và mùa thu. Các triệu chứng rối loạn bắt đầu xuất hiện vào mùa thu, tiếp tục trong những tháng mùa đông và cá nhân bị chứng này lại hồi phục trở lại vào mùa xuân hoặc mùa hè. Tuy vậy cũng có một số ít người bị SAD vào mùa xuân hoặc mùa hè.

Tuy vậy, lại có một số ít người bị SAD vào mùa xuân, mùa hè. Dù SAD mùa nào, bạn đều có những triệu chứng như mất tập trung, thiếu năng lượng, buồn bã, tuyệt vọng, thèm ngủ, thay đổi khẩu vị, cân nặng. Thật may mắn là rối loạn cảm xúc theo mùa có thể khắc phục được.

Chứng rối loạn này có nhiều đặc điểm chung với Trầm cảm (Despression) như thường xuyên cảm thấy buồn phiền, ủ dột, do vậy cũng dễ bị nhầm lẫn. 

Đặc điểm khác biệt lớn là trầm cảm theo mùa có tính chất chu kỳ rõ rệt. Khi người bệnh qua khỏi mùa bị ảnh hưởng, họ lại có sức khỏe tâm lý như bình thường. Trầm cảm theo mùa được cho là có nguyên nhân từ sự thay đổi lượng ánh sáng giữa các mùa.

Nghiên cứu cho thấy SAD liên quan đến vấn đề di truyền ở mắt khiến bệnh nhân mẫn cảm với ánh sáng. Một nguyên nhân khác với tỷ lệ cao là mắc SAD do vấn đề về giấc ngủ. Trầm cảm theo mùa xảy ra phổ biến ở những người trong độ tuổi từ 15 – 55.

Có nhiều cách điều trị trầm cảm theo mùa đơn giản như liệu pháp ánh sáng, tâm lý trị liệu, dùng thuốc, thay đổi cách sống.

Triệu chứng

  • Cảm thấy buồn rầu hay ủ rũ, dễ cáu gắt và lo láng vào mùa thu hoặc đông
  • Giảm sự thích thú với các hoạt động trước đây ưa thích
  • Ăn nhiều hơn và thích ăn các thức ăn có nhiều tinh bột như bánh mỳ
  • Tăng cân
  • Ngủ nhiều hơn và cảm thấy mơ màng trong ngày
  • Động tác chậm chạp uể oải
  • Các triệu chứng xuất hiện và biến mất vào cùng một thời điểm trong các năm (tính chu kỳ).

Đối tượng có nguy cơ cao

Ai cũng có thể mắc bệnh nhưng những đối tượng sau đây có nguy cơ cao hơn: 

  • Người sống ở khu vực mà thời gian có ánh sáng rất ít và có sự thay đổi đột ngột mức độ ánh sáng giữa các mùa trong năm.
  • Nữ giới có nguy cơ mắc bệnh cao hơn
  • Người ở độ tuổi từ 15 đến 55
  • Có người thân từng bị ảnh hưởng của căn bệnh này.

Nguyên nhân gây ra SAD

Các nhà nghiên cứu tin rằng, với SAD, chứng trầm cảm được gây ra bởi các phản ứng của não khi ánh sáng ban ngày bị giảm. Không ai có thể chắc chắn lý do tại sao và điều đó xảy ra như thế nào. Các lý thuyết hiện tại về nguyên nhân gây ra SAD tập trung vào vai trò của ánh sáng ban ngày đóng vai trò cho việc sản xuất các hóa chất trong não như thế nào?

Các chuyên gia cho rằng hai chất hóa học trong não là melatonin và serotonin có thể liên quan đến SAD. Hai chất hóa học này giúp điều chỉnh chu kì ngủ, năng lượng và tâm trạng của một người.

Ngày ngắn và đêm dài vào mùa thu và đông có thể làm tăng mức melatonin và giảm lượng serontonin, tạo nên các điều kiện sinh học gây ra chứng trầm cảm.

Melatonin liên quan đến giấc ngủ, cơ thể sản xuất ra nó với số lượng lớn hơn khi trời tối hoặc khi ngày ngắn hơn. Việc sản xuất melatonin tăng  lên có thể khiến môt người có thể khiến một người cảm thấy buồn ngủ và ngủ quên.

Việc sản xuất serotonin trong não ngược lại sẽ tăng lên khi một người được tiếp xúc với ánh sáng mặt trời, vì vậy vào những ngày đông ngắn và thiếu ánh nắng, cơ thể con người có lượng serotonin thấp hơn. Mức độ serotonin thấp có liên quan đến trầm cảm, do vậy tăng mức độ của nó lên giúp cho con người có thể chiến đấu với trầm cảm tốt hơn.

Chẩn đoán SAD như thế nào?

Đôi khi khó có thể phân biệt giữa SAD và các kiểu trầm cảm khác(*) vì nhiều triệu chứng đều giống nhau. Để chẩn đoán SAD, các bác sĩ sẽ hỏi xem:

  • Bạn đã chán nản trong cùng một mùa và trở nên tốt hơn khi các mùa thay đổi ít nhất 2 năm liên tiếp chưa?
  • Bạn có các triệu chứng thường xảy ra với SAD, chẳng hạn bị đói, đặc biệt là thèm các đồ ăn có Carbohydrate, tăng cân và ngủ nhiều hơn bình thường.
  • Gia đình có ai đã từng bị SAD không?
  • Bạn có thể cần phải xét nghiệm máu để loại trừ các tình trạng khác có thể gây ra triệu chứng tương tự, chẳng hạn tuyến giáp thấp (hypothyroidism).
  • Bác sĩ của bạn cũng có thể phải làm một đánh giá sức khỏe tâm thần để có được ý tưởng tốt hơn về cảm xúc của bạn, làm thế nào bạn có thể

Một người bà con – cha, mẹ, anh em – đã có SAD. Bạn có thể cần phải xét nghiệm máu để loại trừ các tình trạng khác có thể gây ra các triệu chứng tương tự, chẳng hạn như tuyến giáp thấp (hypothyroidism). Bác sĩ của bạn cũng có thể làm một đánh giá sức khoẻ tâm thần để có được một ý tưởng tốt hơn về cảm giác của bạn và cách bạn tư duy, nguyên nhân, và trí nhớ.

Việc chẩn đoán kĩ càng là vô cùng cần thiết, khi thông tin về tình trạng sức khỏe tinh thần, bệnh lý, sinh lý của bạn càng rõ ràng và đầy đủ thì việc tiến hành chữa trị và điều chỉnh các rối loạn sẽ hiệu quả hơn.

Mức độ phổ biến

Có khoảng 6% dân số Hoa Kỳ bị ảnh hưởng bởi trầm cảm theo mùa. Tuy nhiên con số bị rối loạn mức độ nhẹ hơn hoặc không thống kê được có thể cao hơn rất nhiều, chiếm từ 10% đến 20%. Trầm cảm theo mùa xảy ra ở cả hai giới, thường thấy ở tuổi vị thành niên và tuổi đôi mươi, tuổi càng cao thì nguy cơ càng giảm.

Chữa trị

Giống như các dạng trầm cảm khác, việc điều trị SAD bằng thuốc chống trầm cảm và chuyện trò có thể có hiệu quả.

Để quản lý các triệu chứng của bạn ở nhà, điều cần thiết làm là:

  • Ngủ đủ giấc
  • Ăn đồ ăn có lợi cho sức khỏe
  • Uống thuốc đúng cách, cần hỏi bác sĩ về các phản ứng phụ khi đi kèm.
  • Học cách quan sát các dấu hiệu sớm cho thấy trầm cảm của bạn đang trở nên tồi tệ hơn và lập kế hoạch nếu như nó trở nên tồi tệ.
  • Cố gắng tập thể dục thường xuyên, tham gia nhiều hoạt động làm cho bạn cảm thấy vui vẻ.
  • KHÔNG ĐƯỢC sử dụng cồn và các chất gây nghiện, chúng có thể làm cho chứng trầm cảm tệ hơn. Nó cũng có thể làm bạn có suy nghĩ về tự sát.
  • Khi bạn đang phải vật lộn với chứng trầm cảm, hãy nói về cảm xúc của bạn với những người bạn tin tưởng. Thử cố gắng ở cùng với những người khác, những người quan tâm bạn và tích cực như các tình nguyện viên hoặc tham gia vào các nhóm hỗ trợ lẫn nhau.
  • Hãy yêu cầu sự giúp đỡ về y tế ngay lập tức nếu bạn có ý nghĩ làm tổn thương bản thân hay bất cứ ai khác. 

Liệu pháp ánh sáng

Liệu pháp này thường được sử dụng để điều trị rối loạn cảm xúc theo mùa.

Tuy nhiên, như bất kỳ phương pháp điều trị y học nào, chữa bệnh bằng ánh sáng chỉ được tiến hành dưới sự trông nom của bác sĩ. 

Người bệnh hàng ngày (thường là buổi sáng, tránh thời gian đi ngủ vì điều này gây khó ngủ) ngồi trước một thiết bị chiếu sáng trong khoảng thời gian 45 phút, trong thời gian đó cần thường xuyên liếc nhìn thiết bị ánh sáng có khả năng tác động nhưng không được nhìn trực tiếp vào đèn trong thời gian quá lâu. Ánh sáng trong trị liệu cần phải được lọc tia cực tím để tránh nguy hiểm.

Trong trường hợp sử dụng không đúng cách có thể gặp một số tác dụng phụ như mỏi mắt, đau đầu và gây mệt mỏi.

Đối với những người nhạy cảm với ánh sáng, da và mắt có thể bị tổn thương, chính vì vậy việc điều trị với ánh sáng đèn cũng cần phải thận trọng. Các cuộc kiểm tra mắt với bác sĩ cũng được khuyến cáo khi bắt đầu điều trị.

Những người có sử dụng thuốc làm cho họ nhạy cảm hơn với ánh sáng (vd thuốc vảy nến, kháng sinh, thuốc chống loạn thần) không nên sử dụng liệu pháp này.

Để tăng hiệu quả điều trị, người bệnh cần tiếp xúc với ánh sáng mặt trời khi có thể nhưng tránh nằm phơi nắng vì tia cực tím sẽ làm tổn hại mắt và da. Chẳng hạn kéo rèm cửa để ánh sáng vào phòng,…

Sau vài tuần điều trị, người bệnh có những biểu hiện tích cực có thể thấy nhưng không được tự ý dừng lại mà phải có sự đồng ý của bác sĩ. Thông thường khi thời tiết chuyển qua mùa xuân hoặc hạ, lượng ánh sáng mặt trời chiếu mạnh hơn cũng là lúc việc điều trị dừng lại.

Dùng vitamin D

Sử dụng vitamin D đem lại hiệu quả tích cực đối với điều trị. Người ta đánh giá rằng có từ 3 đến 5% dân số trưởng thành ở phương Bắc, chủ yếu là phụ nữ bị trầm cảm theo mùa, dường như là do thiếu vitamin D. Nghiên cứu tiến hành trên 97 người có nồng độ vitamin D thấp và có dấu hiệu trầm cảm theo mùa. Trong vòng 3 tháng, các bệnh nhân này được bổ sung vitamin D3(cholecalciferol). Bệnh nhân nhóm 1 uống 600UI một ngày, nhóm 2 dùng nhiều hơn gần 7 lần, khoảng 4.000 UI. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều cải thiện sức khỏe tâm lý. Nhóm bệnh nhân dùng liều cao có triệu chứng được cải thiện rõ rệt hơn. Các nhà nghiên cứu khẳng định liều 4.000 UI vitamin D3 được dung nạp tốt về mặt thể lực và an toàn.

Chú thích:

  • (*) Các kiểu trầm cảm bao gồm: Major despression, Persistent Despressive Disorder, Bipolar Disorder, Seasonal Affective Disorder (SAD), Psychotic Despressipn, Peripartum (Postpartum) Despression, Permenstrual Dysphoric Disorder (PMDD), “Situational” Despression, Atypical Despression.

Tham khảo:

  • https://www.webmd.com/depression/guide/depression-types#2
  • http://kidshealth.org/en/teens/sad.html#kha_61
  • https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7m_c%E1%BA%A3m_theo_m%C3%B9a
  • https://medlineplus.gov/ency/article/001532.htm

Tổng hợp và dịch: Mỹ Hạnh

Facebook Comments

BÌNH LUẬN